Τετάρτη, 6 Μαρτίου 2019

Άρθουρ Σοπενχάουερ

Μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα

"Κάθε αλήθεια περνάει από τρία στάδια. Πρώτα γελοιοποιείται. Μετά βρίσκει σφοδρή αντίθεση. Και στο τέλος θεωρείται αυτονόητη."

"Από τα μικροπράγματα καταλαβαίνουμε καλύτερα τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Γιατί στα μεγάλα είναι πιο προσεκτικός και κρύβεται."

Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ ήταν φιλόσοφους,στοχαστής και ιδεαλιστής. Θαυμαστές του υπήρξαν διάσημοι συγγραφείς όπως Τόμας Μαν, Μάρσελ Προυστ, Φραντς Κάφκα, Λέων Τολστόι. Ο τελευταίος τον εκθειάζει ως τη μεγαλύτερη ιδιοφυΐα. Αδιαμφισβήτητα κατέχει νευραλγικό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου τρόπου σκέψης με τις αντιλήψεις του για την ανθρωπότητα,τη θρησκεία και τη ρητορική.


Γεννήθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 1788 στο Ντάντσιχ (το σημερινό πολωνικό Γκντανσκ), μια πόλη που ανήκε στη Χανσεατική Λίγκα και είχε έντονη διεθνή εμπορική δραστηριότητα. Προερχόταν από πλούσια οικογένεια εμπόρων, γεγονός που συνέβαλλε στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του, αφού του δόθηκε η ευκαιρία να ταξιδεύσει σε πολλές χώρες από νεαρή ηλικία. Αρχικά προσπάθησε να συνεχίσει την οικογενειακή επιχείρηση αλλά ο ρόλος του εμπόρου και τραπεζίτη δεν ταίριαζε με τον φιλομαθή χαρακτήρα του, επομένως στράφηκε προς τις ακαδημαϊκές σπουδές.



Το 1813 έγραψε τη διατριβή του με τίτλο ‘Η τετραπλή προέλευση της αρχής του επαρκούς αιτίου’ η οποία απoτέλεσε τον πυρήνα της μετέπειτα φιλοσοφίας του, αφού εκεί διαμόρφωσε για πρώτη φορά τα επιχειρήματα που θα χρησιμοποιούσε αργότερα για να χαρακτηρίσει αγύρτες και τσαρλατάνους τους κυριότερους γερμανούς ιδεαλιστές φιλοσόφους της εποχής, και συγκεκριμένα τον πρώην καθηγητή του Φίχτε αλλά και τους Σέλινγκ και Χέγκελ. Την ίδια χρονιά, ο Σοπενχάουερ υπέβαλε τη διατριβή του στο γειτονικό πανεπιστήμιο της Ιένας, το οποίο και του απένειμε τον τίτλο του διδάκτορα, ερήμην, αφού ο φιλόσοφος δεν καταδέχτηκε να πάει να τον παραλάβει.



Η δίψα του ανθρώπου για επιστημονική και πρακτική γνώση δημιουργεί έναν κόσμο που τρώει τον εαυτό του. Από εκεί ξεκινάει η περίφημη απαισιοδοξία του Σοπενχάουερ: θεωρεί ότι ως άτομα είμαστε τα δυστυχή προϊόντα της ίδιας μας της επιστημολογικής δραστηριότητας κι ότι μέσα στον κόσμο της φαινομενικότητας, τον οποίο κατασκευάζουμε, η μοίρα μας είναι να συγκρουόμαστε με άλλα άτομα και να επιδιώκουμε πάντα να αποκτήσουμε πιο πολλά απ’ όσα δικαιούμαστε. Κατά τον Σοπενχάουερ, ο κόσμος της καθημερινής ζωής είναι στην ουσία του βίαιος και απαγορευτικός, είναι ένας κόσμος που ποτέ δεν πρόκειται να οδηγηθεί σε φάση μεγαλύτερης ηρεμίας, όσο ισχύει για τη συνειδητότητά μας –στο ακέραιο– η αρχή του επαρκούς αιτίου με την τετραπλή της προέλευση. Δηλώνει ευθαρσώς ότι η καθημερινή ζωή «είναι μαρτυρική» και αν θα μπορούσαμε να την παραλληλίσουμε με κάτι, αυτό θα ήταν το μαρτύριο του Σίσυφου.

"Όσο πιο περιορισμένος είναι ο ορίζοντας και ο κύκλος της δραστηριότητας και των επαφών μας, τόσο πιο ευτυχισμένοι είμαστε. Γιατί με το άνοιγμα του ορίζοντα πολλαπλασιάζονται και μεγεθύνονται οι έγνοιες, οι επιθυμίες, ο τρόμος."



Η απαισιοδοξία του Σοπενχάουερ τον κάνει στην πορεία και άθεο. Δεν μπορεί να φανταστεί να υπάρχει ένας θεός, που του προσάπτουν ιδιότητες όπως αγάπη,συμπόνοια, παντοδυναμία ,που θα μπορούσε να φτιάξει έναν τέτοιο φριχτό κόσμο. «Ένας τέτοιος Θεός δεν θα ήθελα να ήμουν, η σαθρότητα αυτού του κόσμου θα μου σπάραζε την καρδιά». Η συμπάθειά του περιοριζόταν κυρίως στα ζώα και όχι στους ανθρώπους, επέλεξε τη μοναχικότητα από πεποίθηση και για λόγους αυτοπροστασίας. Για αυτόν η κοινωνία ήταν σαν μια πύρινη σφαίρα που αν είσαι σε απόσταση σε θερμαίνει και σε φωτίζει, αλλά αν την πλησιάσεις πολύ σε καίει. Πολλοί θεωρούν πως η ολοκληρωτική αποστροφή του προς την κοινωνία οφείλεται εν μέρει και στις αλλεπάλληλες απορρίψεις των αιτήσεών του σχετικά με τη θέση καθηγητή σε πανεπιστήμιο.

"Οι θρησκείες είναι σαν τις πυγολαμπίδες. Για να λάμψουν πρέπει να υπάρχει σκοτάδι."



Η πολιτική σκέψη του Σοπενxάουερ είναι, σε μεγάλο μέρος της, ένας απόηχος του ηθικού του συστήματος (το οποίο αναπτύσσεται στο βιβλίο "Στα Θεμέλια της Ηθικής"). Η ηθική καταλαμβάνει περίπου ένα τέταρτο του κύριου έργου του Σοπενxάουερ, Ο κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση. Σε περιστασιακές αναφορές πάνω στην πολιτική στα Πάρεργα και Παραλειπόμενα, ο Σοπενxάουερ περιγράφει τον εαυτό του ως υπέρμαχο ενός φιλελεύθερου κυβερνητικού συστήματος. Το ουσιώδες ήταν, πίστευε, το κράτος «να αφήνει κάθε άνθρωπο ελεύθερο προς την αναζήτηση της προσωπικής λύτρωσης», και θα προτιμούσε «να κυβερνάται από ένα λιοντάρι παρά από τους αρουραίους ακόλουθούς του» — δηλαδή προτιμούσε τη διακυβέρνηση ενός μονάρχη από ένα δημοκράτη. Ο Σοπενxάουερ παρ'όλα αυτά συμμεριζόταν την άποψη του Τόμας Χομπς για την αναγκαιότητα του κράτους, και της κρατικής βίας, με την οποία καταστέλλονται οι καταστροφικές τάσεις που ενυπάρχουν στο ανθρώπινο είδος.

"Η φήμη είναι κάτι που πρέπει να κερδηθεί. Η τιμή είναι κάτι που απλά δεν 
πρέπει να χαθεί."

Όταν πέθανε άφησε όλη του την περιουσία σε φιλοζωϊκές και φιλανθρωπικές οργανώσεις, γεγονός που φαντάζει οξύμωρο, αφού πολλοί τον χαρακτηρίζουν μισάνθρωπο εξαιτίας των αντιλήψεων του για την ανθρωπότητα και την κοινωνία.

"Εκείνο που οι άνθρωποι ονομάζουν μοίρα, στην ουσία είναι ένα σύνολο ανοησιών που έκαναν."


Αποτέλεσμα εικόνας για αρθουρ σοπενχαουερ εικονεσ

Παρασκευή, 15 Φεβρουαρίου 2019

Ευγένεια: η άλλη μισή αρχοντιά

Ας υποθέσουμε ότι η χθεσινή μας μέρα δεν πήγε και τόσο καλά: μεγάλος φόρτος υποχρεώσεων, σωματική, ψυχική εξάντληση, κι όλα αυτά σε συνδυασμό με την αϋπνία. Την επομένη το πρωί, ημέρα Σάββατο, πηγαίνουμε για ψώνια με τα "μούτρα ως το πάτωμα", περιμένουμε στην ουρά με αδημονία ώσπου να φτάσει η δική μας σειρά· μετά τη χθεσινή ταλαιπωρία τα όρια της υπομονής αρχίζουν και εξαντλούνται. Φτάνοντας στο ταμείο η ευγενική υπάλληλος μας εξυπηρετεί μετά χαράς, καλημερίζοντας μας και ευχόμενη να έχουμε μια καλή μέρα. Μέσα μας γνωρίζουμε πολύ καλά την ειρωνεία ανάμεσα στα λόγια της και την πραγματικότητα. Ωστόσο, όσο και να μην το πιστεύουμε η ευγενής της συμπεριφορά, αφενός μας αναζωπυρώνει την ελπίδα ότι ίσως και να είναι σήμερα καλύτερα από ότι χθες και αφετέρου διευκόλυνε την  εξυπηρέτησή μας.

Η ευγένεια, λοιπόν, έχει ευεργετικές ιδιότητες στην καθημερινότητα μας, όποια και να είναι αυτή. Αρχικά διότι ευνοεί την συναναστροφή μας με άλλους: η χρήση της συνιστά ένδειξη καλών προθέσεων κι έτσι προωθείται ο διάλογος μέσω του οποίου μπορούμε και ανταλλάσσουμε απόψεις. Στο πλαίσιο ενός κοινωνικού συνόλου, εξάλλου, στη δουλειά, στο σχολείο, στην οικογένεια, κατορθώνουμε να συνεννοηθούμε και να βρούμε λύσεις στα προβλήματα που μας απασχολούν κάθε φορά. Έτσι από μία, μάλλον απλή εφαρμογή καλών τρόπων, μπορούμε και συνεργαζόμαστε με τους άλλους κι επιτελούνται οι λειτουργίες των ομάδων των οποίων είμαστε μέλη.

Στην περίπτωσή μας, στο σουπερμάρκετ, είναι πρόδηλη η αναγκαιότητα της ευγένειας. Όταν ανάμεσα σε υπαλλήλους και πελάτες υπάρχει αμοιβαία χρήση καλών  τρόπων, η εξυπηρέτηση είναι προφανώς γρηγορότερη και ποιοτικότερη. Όταν αντιμετωπίζει ο ένας τον άλλο στα σοβαρά, είναι προφανές ότι μπορούμε επιτυχώς να συνεργαζόμαστε με άνεση για τη διεκπεραίωση των δοσοληψιών μας που τόσο θεωρούμε αυτονόητη. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται, φυσικά, και οι σχέσεις εξάρτησης που αναπτύσσουμε με τον κοινωνικό μας περίγυρο. Προσφέροντας μια χείρα βοηθείας στον γείτονα, έστω και σε απλές περιπτώσεις όπως η έλλειψη ζάχαρης, συμπεριφερόμενοι κατά τον βέλτιστο τρόπο, επιτυγχάνουμε τη δημιουργία του αισθήματος ασφάλειας, τη βεβαίωση ότι όντως η στήριξη και η αλληλοβοήθεια είναι υπαρκτές κι εφικτές.


Ας επιχειρήσουμε, τώρα, να διαπιστώσουμε την αξία των καλών τρόπων μέσω της ανάδειξης των αρνητικών επιπτώσεων της έλλειψής τους στην καθημερινότητά μας. Λαμβάνοντας υπόψη τη συχνή έλλειψη του εισαγωγικού χαιρετισμού "Καλημέρα", "Γεια σας", "Καλησπέρα", και την εν γένει απότομη έναρξη  μιας συνομιλίας μπορούμε ολοφάνερα να εντοπίσουμε τη διαφορά στις προθέσεις μας σε σχέση με το πώς το αντιλαμβάνονται οι άλλοι. Ενώ γενικά γίνεται αντιληπτή η ανάγκη μας να περατώσουμε διάφορες διαδικασίες, η μηχανιστική αντιμετώπιση του άλλου δυσχεραίνει την ανάπτυξη ουσιωδών σχέσεων. Αυτό με τη σειρά του δεν θα μπορούσε παρά να συνεπάγεται, ενίοτε, ανεπαρκή καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων που μπορεί να μας αποξενώσει, τόσο σε σχέση με τους άλλους όσο και με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Υπάρχουν περιπτώσεις, φυσικά, που η χρήση των τύπων ευγενείας είναι ξερή κι ανούσια. Όταν εκλείπει η γνησιότητά της κατά την επικοινωνία, τότε είναι που κινδυνεύει να καταντήσει συνώνυμη της κολακείας και της δουλοπρέπειας. Όταν κυριαρχεί ο υποκριτικός σεβασμός κι η ανισότητα ανάμεσα στον πομπό και τον δέκτη,όταν οι σχέσεις είναι εξάρτησης και υποτέλειας, τότε υπάρχει ο κίνδυνος να οδηγηθούμε προς αυτήν την κατεύθυνση. Γι' αυτόν τον λόγο, είναι αναγκαία η ύπαρξη αλληλοσεβασμού στις ανθρώπινες σχέσεις, η καταπολέμηση, πάσης φύσεως, κλίματος ανωτερότητας - κατωτερότητας κι εκμετάλλευσης, καθώς κι η αναγνώριση της αξίας του συνομιλητή μας. 

Προς παρόμοια κατεύθυνση οδηγεί, άλλωστε, κι η αλαζονική αντιμετώπιση του συνανθρώπου μας. Η χρήση της ευγένειας που υποκρύπτει την επίδειξη της έπαρσης κάποιου όπως "Αχ τι κρίμα που πέτυχα εγώ κι όχι εσύ, συγγνώμη...", συνεπάγεται από τη μία χάσιμο του νοήματος των ίδιων των εκφράσεων ευγενείας κι από την άλλη την κυριαρχία του ατομισμού και του κυνισμού, που εγκυμονούν τον κίνδυνο της τυποποίησης των ανθρωπίνων σχέσεων. Επομένως, πρέπει να επικρίνεται κάθε είδους αγενής, προς τον συνομιλητή, συμπεριφορά και να αποφεύγεται η ειρωνική χρήση των τύπων ευγενείας που δεν εξυπηρετεί σε τίποτε στην επιτέλεση των καθημερινών μας λειτουργιών.

Ο επιτηδευμένος λόγος ξεκάθαρα δεν είναι λόγος ουσίας. Με το να χρησιμοποιήσει οποιοσδήποτε από μας υποκριτικά την ευγένεια ως μέσο επίδειξης τεκμηριώνεται αυτομάτως η έλλειψη αξιοπρέπειας και ευαισθησίας προς τον συνάνθρωπο. Αντίθετα, η καλοπροαίρετη χρήση της ευγένειας μπορεί να ωφελήσει την κοινωνία μας ως σύνολο συνεργατικών και ισάξιων ανθρώπων και να κάνει τον καθένα μας λίγο πιο αισιόδοξο για την ημέρα που έρχεται...

Γιώργος Νικόλας Βλάχος

Παρασκευή, 7 Δεκεμβρίου 2018

Στον τοίχο της Καισαριανής γεννιέται η ελπίδα!

Από το σκοπευτήριο Καισαριανής, 70 και πλέον χρόνια μετά το πέρας του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο καθένας έχει να αποκομίσει σπουδαίες εμπειρίες. Στην επίσκεψή μας εκεί, μας δόθηκε η ευκαιρία να ακούσουμε συγκλονιστικές ιστορίες σε σχέση τόσο με το ηρωικό πνεύμα και ήθος με το οποίο αντιστάθηκαν οι Έλληνες της Κατοχής, όσο και με τη βάναυση αντιμετώπιση με αποκορύφωμα την εκτέλεσή τους από τους ναζιστές. Η θυσία τους για την ελευθερία μας και  ο αγώνας τους για την πατρίδα, που ενίοτε λησμονούμε στις μέρες μας, ας αποτελέσει υπόδειγμα σθεναρής υπεράσπισης των ιδανικών μας σε κάθε επίπεδο.






 Φωτογραφίες: Σελήνα - Αλεξάνδρα Ταμαζάτος

Πέμπτη, 6 Δεκεμβρίου 2018

Νόμπελ Ειρήνης 2018: Καταδίκη των αυθαιρεσιών έναντι των γυναικών κατά τη διάρκεια του πολέμου


Με αφορμή το φετινό νόμπελ ειρήνης που έλαβαν ο Ντένις Μουκουέγκε και η Νάντια Μουράντ επανήλθε στο προσκήνιο το μείζον θέμα  της χρήσης σεξουαλικής βίας κατά τη διάρκεια πολέμων και ένοπλων συγκρούσεων.
 
Ο Ντένις Μουκουέγκε είναι ένας Κογκολέζος γυναικολόγος που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής του στην περίθαλψη  χιλιάδων γυναικών θυμάτων σεξουαλικών επιθέσεων και αμέτρητες φορές έχει επικρίνει την κυβέρνηση της χώρας του για την ατιμωρησία των ομαδικών βιασμών.
 
 Η Νάντια Μουράντ εξάλλου εξαιτίας των διώξεων εναντίον των Γιαζίντι υπέμεινε για πολλούς μήνες τη σεξουαλική δουλεία ως όμηρος των σουνιτών τζιχαντιστών προτού καταφέρει με τη βοήθεια γειτόνων της να δραπετεύσει. Τα τελευταία χρόνια ως πρέσβειρα του ΟΗΕ για την αξιοπρέπεια των θυμάτων διακινητών ανθρώπων  μάχεται προκειμένου οι διώξεις σε βάρος των Γιαζίντι να θεωρηθούν γενοκτονία.
 
Οι δύο ακτιβιστές έχουν αγωνιστεί με αυτοθυσία, καθώς τίθεται σε κίνδυνο η ζωή τους εξαιτίας του θέματος που θίγουν αλλά και της δημόσιας σύγκρουσής τους με ισχυρές κυβερνήσεις και παραστρατιωτικές οργανώσεις.
 
Η χρήση της σεξουαλικής βίας κατά των γυναικών αποτελεί μέσο εκφοβισμού και εξευτελισμού κατά τη διάρκεια αναταραχών από πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες για την επίτευξη πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών σκοπών, με αποτέλεσμα την καταστροφή του ιστού της κοινωνίας.Είναι ένα σιωπηλό, φθηνό και αποτελεσματικό όπλο με σοβαρές και μακροπρόθεσμες συνέπειες που πλήττουν τόσο το άτομο όσο και τις πιθανότητες οικοδόμησης μιας βιώσιμης ειρήνης. Υπάρχει ο μύθος ότι ο βιασμός είναι αναπόφευκτος σε καιρό πολέμου. Αν όμως η σεξουαλική βία μπορεί να σχεδιαστεί, μπορεί και να τιμωρηθεί. Αν μπορεί να επιβληθεί, τότε μπορεί και να καταδικαστεί.
 
Βέβαια, θεωρητικά σήμερα, διαθέτουμε ένα σαφές κανονιστικό πλαίσιο που δεσμεύει τη διεθνή κοινότητα απαγορεύοντας τη σεξουαλική βία στις ένοπλες συγκρούσεις. Οι βάσεις του πλαισίου αυτού τέθηκαν ήδη από τον περασμένο αιώνα με τις Συμβάσεις της Γενεύης και τα συμπληρωματικά πρωτόκολλα και εξειδικεύθηκαν αργότερα με ψηφίσματα και διακηρύξεις των Ηνωμένων Εθνών.

Η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες χώρες που υπέγραψαν τη Διακήρυξη Δέσμευσης για τον Τερματισμό της Σεξουαλικής Βίας στις Ένοπλες Συγκρούσεις. Βεβαίως, τα ψηφίσματα και οι δηλώσεις δέσμευσης της διεθνούς κοινότητας, δεν επαρκούν για να επιλύσουν το πρόβλημα. Αποτελούν όμως απολύτως απαραίτητα βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση.
Επομένως γίνεται σαφής η σοβαρότητα του ζητήματος και το πρώιμο στάδιο που βρισκόμαστε ως προς την καταπολέμησή του που θα επιτευχθέι μονάχα με την παγκόσμια κατακραυγή. Είναι σημαντικό οι ακτιβιστικές οργανώσεις να εστιάσουν στην ενημέρωση και την αφύπνιση των πολιτών που μπορούν να βοηθήσουν στην περαιτέρω πίεση των κυβερνήσεων για την ανάληψη δράσης με την εισήγηση αυστηρότερων επί του θέματος  νόμων, την άμεση τιμωρία όλων των κρατών που τους παραβίασαν και την αποζημίωση και τη βοήθεια αποκατάστασης των θυμάτων.
Λεωνίδας Διαμαντόπουλος